پ. د. منى یاقو
کاریگەری بەرگریكردن بە سەندنەوەی دانپێدانان لە ڕێگەی ئەشکەنجەدانەوە لەسەر ڕێڕەوی دۆسیەی سزادان
لە یاسادانانی عێراقیدا ، (خوێندنەوەیەکی یاسایی)
بابەتەکە لەو کاتەدا سەرهەڵدەدات کە تۆمەتبار لەبەردەم دادوەری لێکۆڵینەوە یان دادگادا ئامادە دەبێت، و بە ئاشکرا بڕیار دەدات کە ئەو وتە یان دانپێدانانەی کە پێشتر لەبەردەم پۆلیس یان لێکۆڵەردا پێشکەشی کردووە، لە ڕێگەی ئەشکەنجەدان، زۆرەملێ یان هەڕەشەوە لێی سەندراوە.
لێرەدا بابەتەکە تەنها کێبەڕکێیەک نییە لەسەر بەهای بەڵگەیەک لە بەڵگەکان، بەڵکو پەیوەندی بە ڕەوایی بەڵگەکە، پاراستنی مافی دەستووری بۆ سەلامەتی جەستەیی و دەروونی، ئەگەری ڕوودانی تاوانێکی سەربخۆی ئەشکەنجەدان و بەرپرسیارێتی ئەو کەسەوە هەیە کە ئەنجامیداوە یان فەرمانی پێکردووە.
ئایا پاراستنی دەستووری هەیە؟
مادەی (٣٧/یەکەم/ج) لە دەستووری کۆماری عێراق بۆ ساڵی ٢٠٠٥ دەڵێت: “ج – هەموو جۆرە ئەشکەنجەیەکی دەروونی و جەستەیی و ڕەفتاری نائینسانی قەدەغەیە، و هیچ بەهایەک بۆ هیچ دانپێدانانێک نییە کە بە زۆرەملێ، هەڕەشە یان ئەشکەنجەدان سەندرابێت، و زیانلێکەوتوو مافی هەیە داوای قەرەبوو بکات لە بەرامبەر ئەو زیانە مادی و مەعنەوییەی کە بەرکەوتووە، بە پێی یاسا.”
ئەم دەقە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆ دەردەکرێت کە بریتییە لە پووچەڵبوونەوەی ڕەهای دانپێدانەکە وەک بەڵگەی سەلماندن، و بە تەواوی لەناوبردنی بەهای یاساییەکەی.
دەی دەربارەی یاسای دادبینی سزادان چی؟
یاسای دادبینی سزادان ژمارە (٢٣)ی ساڵی ١٩٧١ی هەموارکراو، گەرەنتی گرنگ سەبارەت بە لێکۆڵینەوە و دانپێدانان دابین دەکات. دیارترینیان مادەی (١٢٧)ە کە دەڵێت:
“ڕێگە نادرێت بەکارهێنانی هیچ ئامرازێکی نادروست بۆ کاریگەری لەسەر تۆمەتبار بە مەبەستی بەدەستهێنانی دانپێدانانی. و خراپ مامەڵەکردن، هەڕەشەی ئازاردان، فریودان، بەڵێن و هەڕەشە، کاریگەری دەروونی، بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان و مەشروباتی کحوولی و دەرمانەکان بە ئامرازی نادروست هەژمار دەکرێن.”
و مادەی (٢١٨) کە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە “مەرجە لە دانپێداناندا ئەوە نەبێت کە لە ئەنجامی زۆرەملێی مادی یان مەعنەوی یان بەڵێن یان هەڕەشە دەرچووبێت. لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر پەیوەندی هۆکاری لە نێوان ئەوان و دانپێداناندا نەما یان دانپێدانەکە لەلایەن بەڵگەی تریشەوە پشتڕاستکرایەوە کە دادگا پێی ڕازی بێت سەبارەت بە دروستی هاوتاییەکەی لەگەڵ ڕاستیدا یان بووە هۆی دۆزینەوەی ڕاستییەک، دادگا بۆی هەیە پشتی پێ ببستێت.”
و پێویستە ئەم حوکمانە لە تیشکی دەستووری پلە بەرزتردا بخوێنرێنەوە، بەتایبەت مادەی (٣٧/یەکەم/ج)، و ناتوانین لێرەدا وردەکاری زیاتر بخەینە ڕوو، بەڵام ئەمە گرنگییەکی یەکجار گەورەی هەیە.
دادوەر دەبێت چی بکات لە کاتی بانگەشەکردنی ئەشکەنجەدان لەبەردەمیدا؟
تەنها بانگەشە بەتەنها بەس نییە بۆ سەلماندنی ڕووداوی ئەشکەنجەدان، بەڵام بانگەشەی جددی نابێت پشتگوێ بخرێت. مامەڵەی دادوەری دروست لەگەڵیدا پێویستی بە تۆمارکردنی بانگەشەکەیە لە محەزەردا، پشکنینی بارودۆخی لێکۆڵینەوە، ڕەوانەکردنی تۆمەتبار بۆ پشکنینی پزیشکی لە کاتی پێویستدا، کۆکردنەوەی بەڵگەکانی پەیوەندی بە ڕووداوەکەوە، و لێکۆڵینەوە لە سەرچاوەی دانپێدانانەکە و ڕادەی سەربەخۆیی لە زۆرەملێی بانگەشە بۆکراو.
و گرنگە کە دادوەر جیاوازی بکات لە نێوان دروستی ناوەڕۆکی دانپێدانانەکە و ڕەوایی ئەو ڕێگەیەی کە لە ڕێگەیەوە بەدەستهاتووە.
ئایا دادوەر دەتوانێت بانگەشەکانی تۆمەتبار پشتگوێ بخات؟
دادوەر دەسەڵاتی نییە بانگەشەی تۆمەتبار سەبارەت بە ئەشکەنجەدان پشتگوێ بخات لەسەر بنەمای نەبوونی شوێنەواری بەرچاو، بەڵکو پابەندبوونی ڕێکارەکی زۆرملێ دەکەونە ئەستۆی:
١. بەڵگەنامەکردنی خێرا: تۆمارکردنی بانگەشەی تۆمەتبار بە وردی لە محەزەری دانیشتنەکەدا، لەوانەش ناوەکانی ئەوانەی بانگەشە دەکرێت ئەشکەنجەیان داوە و وەسفکردنی کات و شوێنی ڕووداوەکە.
٢. ڕەوانەکردنی پزیشکی سەربەخۆ: ڕەوانەکردنی دەستبەجێی تۆمەتبار بۆ لیژنە پزیشکییە تایبەتمەندەکان بە مەبەستی ڕوونکردنەوەی باری تەندروستی و بەڵگەنامەکردنی هەر شوێنەوارێکی ئەشکەنجەی جەستەیی یان دەروونی، و دیاریکردنی کاتی روودانی و ئەو ئامرازەی کە بەکارهاتووە.
٣. لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ: جیاکردنەوەی لێکۆڵینەوە لە بانگەشەی ئەشکەنجەدان لە ڕێڕەوی دۆسیە سەرەکییەکە، بۆ دڵنیابوون لە بێلایەنی ڕێکارەکان، و نەهێشتنی بەکارهێنانی سکاڵاکە وەک تەنها ئامرازێک بۆ خۆدزینەوە لە تاوانەکە.
٤. هەڵسەنگاندنی دانپێدانانی داهاتوو: ئەگەر تۆمەتبار دانپێدانانەکەی لەبەردەم دادوەردا دووبارە کردەوە دوای ئەوەی لە قۆناغێکی پێشوودا تووشی ئەشکەنجەدان بووە، پێویستە “سەربەخۆیی ئیرادە” پشکنین بکرێت بۆ دڵنیابوون لە نەمان کاریگەری مادی و دەروونی زۆرەملێی پێشوو.
ئایا دانپێدانان بە ئەشکەنجەدان کاریگەری لەسەر دانپێدانانی داهاتوو هەیە؟
ئەگەر تۆمەتبار لەبەردەم دادوەری لێکۆڵینەوەدا دانی بە دانپێدانانی پێشوودا نا، پاشان وتی کە دانپێدانانی یەکەم لە ڕێگەی ئەشکەنجەدانەوە لێی سەندراوە، ئەمە بەو مانایە نییە کە دانپێدانانی داهاتوو لەبەردەم دادوادا بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دروستە یان بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی پووچەڵە.
پێویستە لێکۆڵینەوە بکرێت کە ئایا دانپێدانانی داهاتوو بە ئیرادەیەکی ئازاد و سەربەخۆ لە زۆرەملێی پێشوو دەرچووە یان نا، لەگەڵ ڕەچاوکردنی بارودۆخی کاتی و مادی و دەروونی دەوروبەری، و ئایا شوێنەوارەکانی زۆرەملێ بەردەوام بوون یان نا.
ئایا دەکرێت پشکنینی پزیشکی ئەنجام بدرێت بۆ لێکۆڵینەوە لە بانگەشەی ئەشکەنجەدان؟
پشکنینی پزیشکی نوێنەرایەتی گەرەنتییەکی کردەیی سەرەکی دەکات، و پێویستە بابەتی و سەربەخۆ بێت، و گرنگییەکەی تەنها سنووردار نییە بە سەلماندنی برینە جەستەییەکان، چونکە قەدەغەکردنی دەستووری ئەشکەنجەی دەروونی و ڕەفتاری نائینسانیش دەگرێتەوە.
هەروەها لێکۆڵینەوە لە بانگەشەی ئەشکەنجەدان نابێت ببێتە ئامرازێک بۆ سزادانی تۆمەتبار لەسەر تەنها سکاڵاکە، بەڵکو دەبێتە ڕێکارێکی یاسایی بۆ پشکنینی ڕاستییەکان و دیاریکردنی بەرپرسیارێتییەکان.
ئایا یاسای سزادانی عێراقی ئەشکەنجەدانی وەک تاوانێکی سەربخۆ چارەسەر کردووە؟
بەڵێ، مادەی (٣٣٣) لە یاسای سزادانی عێراقی ژمارە (١١١)ی ساڵی ١٩٦٩ی هەموارکراو دەڵێت: “سزادەدرێت بە بەبەندکردن یان زیندانیکردن هەر فەرمانبەرێک یان ڕاسپێردراو بە خزمەتی گشتی کە تۆمەتبارێک یان شایەتێک یان شارەزایەک ئەشکەنجە بدات یان فەرمانی ئەشکەنجەدانی بدهات بۆ ناچارکردنی بە دانپێدانان بە تاوانێک یان پێدانی وتە یان زانیاری دەربارەی یان بۆ شاردنەوەی بابەتێک یان بۆ پێدانی ڕایەکی دیاریکراو دەربارەی. و بەکارهێنانی هێز یان هەڕەشە لە حوکمی ئەشکەنجەداندایە.”
لەبەر ئەوە دوو ڕێڕەوی هاوتای هەن: یەکەم پەیوەندی بە بەهای دانپێدانانەوە هەیە لە دۆسیە سەرەکییەکەدا، و دووەم پەیوەندی بە بەرپرسیارێتی سزادانەوە هەیە سەبارەت بە خودی تاوانی ئەشکەنجەدان.
چارەنووسی دۆسیە سەرەکییە چییە دوای دوورخستنەوەی دانپێدانانەکە؟
دوورخستنەوەی دانپێدانانی نادروست بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە مانای کۆتایی هاتنی دۆسیەکە نایەت. ئەگەر بەڵگەی تری ڕەوا و سەربەخۆ و بەس هەن، دادگا دەتوانێت بەردەوام بێت لە تاوتوێکردنی دۆسیەکە و هەڵسەنگاندنی ئەو بەڵگانە.
بەڵام ئەگەر دانپێدانانەکە بەڵگەی سەرەکی یان تەنها بەڵگە بوو، و هیچ بەڵگەیەکی بەس بۆ سەلماندن نەماوە دوای دوورخستنەوەی، ئەوا پێویستە حوکمی یاسایی پەیوەندیدار بە نەبوونی بەڵگەی بەس جێبەجێ بکرێت، لەوانەش هەڵوەشاندنەوەی تۆمەتەکە و ئازادکردن بەپێی مادەی (١٨٢/ج) لە یاسای دادبینی سزادان، بەپێی قۆناغی دۆسیەکە و بارودۆخەکەی.
ڕۆڵی داواکاری گشتی چییە؟
داواکاری گشتی ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پاراستنی ڕەوایی سزادان و بەدواداچوونی سکاڵاکانی پەیوەست بە ئەشکەنجەدان و سەندنەوەی دانپێدانانەکان، و لە چاودێریکردنی ڕێکارەکانی لێکۆڵینەوە و کۆکردنەوەی بەڵگەکان لە چوارچێوەی دەسەڵاتی خۆیاندا.
و کاتێک بانگەشەیەکی جددی بۆ ئەشکەنجەدان بەرز دەکرێتەوە، پێویستە بە شێوازێکی یاسایی جددی و سەربەخۆ بەدواداچوونی بۆ بکرێت، بە هاوتایی لەگەڵ دۆسیە سەرەکییەکەدا لە کاتی پێویستدا.
چۆن هەموو ئەوەی پێشوو کورت دەکەینەوە؟
دانپێدانانی تۆمەتبار لەبەردەم دادوادا کە وتە پێشووەکانی لە ڕێگەی ئەشکەنجەدانەوە لێی سەندراون، بەخۆی و بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی نابێتە هۆی کۆتایی هاتنی دۆسیەی سزادان، بەڵام ئەرکێکی دادوەری جددی دروست دەکات بۆ دڵنیابوون لە ڕەوایی دانپێدانانەکە و لێکۆڵینەوە لە بانگەشەی ئەشکەنجەدان، و ڕەوانەکردنی تۆمەتبار بۆ پشکنینی پزیشکی لە کاتی پێویستدا، و نەبەستنەوەی هیوا بەو دانپێدانانەی کە دەسەلمێنرێت لە ڕێگەی زۆرەملێ، هەڕەشە یان ئەشکەنجەدانەوە سەندراوە، پاشان هەڵسەنگاندنی بەڵگەکانی تر بە شێوازێکی سەربەخۆ.
ئەگەر بەڵگە ڕەواکانی تریش بەس بوون دۆسیەکە لەسەر بنەمای ئەوانە بەردەوام دەبێت، و ئەگەر بەس نەبوون دوای دوورخستنەوەی دانپێدانانی نادروست، ئەوا حوکمی یاسایی گونجاو بۆ نەبوونی بەڵگەی بەس جێبەجێ دەکرێت. و لە هەمان کاتدا، سەلماندنی ئەشکەنجەدان ڕەنگە بەرپرسیارێتی سزادانی سەربەخۆ لەسەر ئەنجامدەرەکەی دروست بکات بەپێی یاسا.
لێرەدا پێویستە لەسەر دادوەر ئەوە بسەلمێنێت کە بابەتی، بێلایەن و خاوەن بڕیارێکی سەربەخۆیە.
#دانپێدانان_بەبێ_زۆرەملێ
#بەڵێ_بۆ_پاراستنی_کەرامەتی_تۆمەتباران
#گرەنتییەکانی_دادگاییکردنی_دادپەروەرانە
